- Melanotan 2 nie posiada dopuszczenia do obrotu u ludzi ani w Stanach Zjednoczonych, ani w Unii Europejskiej. Afamelanotyd (melanotan 1) jest dopuszczony wyłącznie w erytropoetycznej protoporfirii i podawany przez personel medyczny.
- Najczęściej opisywane działania niepożądane to nudności, uderzenia gorąca i zaczerwienienie twarzy, ziewanie, zawroty głowy, spadek apetytu, reakcje w miejscu wstrzyknięcia oraz spontaniczne erekcje u mężczyzn.
- Ciemnienie skóry jest efektem oczekiwanym, ale nie ogranicza się do równomiernej opalenizny: opisywano ciemnienie istniejących znamion, piegów, blizn, paznokci oraz błony śluzowej jamy ustnej.
- W literaturze istnieją opisy przypadków nagłego pojawiania się nowych znamion oraz pojedyncze doniesienia o czerniaku u osób stosujących melanotan. Opisy przypadków nie dowodzą związku przyczynowego, ponieważ większość pacjentów korzystała równolegle z łóżek opalających i miała fototyp I lub II.
- Brak dowodu na przyczynowość nie jest dowodem bezpieczeństwa. Dla melanotanu 2 nie istnieją badania kohortowe, rejestry ani systematyczny nadzór nad bezpieczeństwem, więc częstości działań niepożądanych pozostają nieznane.
- Analizy laboratoryjne ampułek kupowanych w internecie wykazywały zawartość niższą od deklarowanej oraz obecność niezidentyfikowanych zanieczyszczeń.
- Każda nowa zmiana barwnikowa oraz każda zmiana wyglądu istniejącego znamienia wymaga oceny dermatologicznej, a lekarzowi należy powiedzieć o stosowaniu melanotanu.
Melanotan: skutki uboczne w skrócie, czego dotyczą zgłoszenia?
Najczęściej zgłaszane skutki uboczne melanotanu to nudności i wymioty, uderzenia gorąca z zaczerwienieniem twarzy, ziewanie, zawroty głowy, zmęczenie, ból głowy, zmniejszenie apetytu, reakcje miejscowe po wstrzyknięciu oraz, w przypadku melanotanu 2, spontaniczne erekcje i wzrost libido. Do tego dochodzi efekt najbardziej widoczny i najczęściej mylnie uznawany za nieszkodliwy: ogólne ciemnienie skóry, które obejmuje również istniejące znamiona, piegi, blizny, paznokcie, a w opisanych przypadkach błonę śluzową jamy ustnej.
Rzetelna odpowiedź wymaga jednak rozróżnienia trzech różnych rzeczy, które w potocznym języku nazywa się tym samym słowem. Melanotan 1 to inna cząsteczka niż melanotan 2, a afamelanotyd to postać melanotanu 1 zarejestrowana jako lek w jednym, bardzo wąskim wskazaniu, podawana w warunkach medycznych. Dane o bezpieczeństwie afamelanotydu pochodzą z badań klinicznych i rejestrów pacjentów. Dane o melanotanie 2 kupowanym w internecie pochodzą niemal wyłącznie z opisów przypadków, zgłoszeń do ośrodków toksykologicznych i ostrzeżeń regulatorów.
Z tej asymetrii wynika najważniejsze zdanie tego artykułu: dla melanotanu 2 nie da się podać wiarygodnych częstości występowania działań niepożądanych, ponieważ nie prowadzono dla niego ani badań rejestracyjnych na dużą skalę, ani systematycznego nadzoru po wprowadzeniu do obrotu. Nieznana częstość nie oznacza niskiej częstości. Oznacza brak danych.
Osobno traktujemy kwestię znamion i czerniaka, ponieważ budzi ona najwięcej emocji i najwięcej nieporozumień. W literaturze istnieją opisy przypadków czerniaka u osób stosujących melanotan oraz opisy nagłego pojawienia się licznych nowych znamion. Takie publikacje mają realną wartość sygnalizacyjną, ale z definicji nie pozwalają stwierdzić, że substancja wywołała nowotwór. Poniżej omawiamy, co dokładnie pokazują, a czego nie przesądzają.
Ten artykuł dotyczy wyłącznie bezpieczeństwa i działań niepożądanych. Porównanie obu cząsteczek znajduje się w materiale melanotan 1 a melanotan 2, opis obserwowanych efektów pigmentacyjnych w artykule melanotan 2 przed i po, a monografia substancji w przewodniku po melanotanie 2. Treść ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie zawiera żadnych zaleceń praktycznych dotyczących stosowania.
Czym różnią się melanotan 1, melanotan 2 i afamelanotyd?
Wszystkie trzy nazwy odnoszą się do syntetycznych analogów alfa-melanotropiny (α-MSH), naturalnego hormonu peptydowego, który pobudza receptory melanokortynowe. U człowieka opisano pięć podtypów tych receptorów. Receptor MC1R na melanocytach odpowiada za przełączenie syntezy barwnika w stronę eumelaniny, czyli ciemnego pigmentu. Pozostałe podtypy znajdują się między innymi w ośrodkowym układzie nerwowym, tkance tłuszczowej, gruczołach skórnych i komórkach układu odpornościowego, gdzie uczestniczą w regulacji apetytu, funkcji seksualnych, wydzielania sebum i reakcji zapalnej.
Melanotan 1, znany też jako afamelanotyd, jest liniowym analogiem α-MSH o sekwencji trzynastu aminokwasów ([Nle4-D-Phe7]-α-MSH). Działa stosunkowo wybiórczo na receptor MC1R, co przekłada się na węższy profil działań ogólnoustrojowych. Melanotan 2 to znacznie mniejsza cząsteczka o budowie pierścieniowej, złożona z siedmiu aminokwasów, i jest nieselektywnym agonistą receptorów melanokortynowych. Pobudza nie tylko MC1R, ale również MC3R, MC4R i MC5R.
Ta różnica w selektywności nie jest szczegółem technicznym. Z niej wynika bezpośrednio, dlaczego u osób stosujących melanotan 2 opisuje się efekty, których przy melanotanie 1 praktycznie się nie obserwuje: spontaniczne erekcje, wyraźny wzrost libido, nasilone nudności i zmniejszenie apetytu. Są to oczekiwane konsekwencje farmakologii receptora MC4R i MC3R, a nie przypadkowe zdarzenia.
Trzecie pojęcie, afamelanotyd jako lek, dotyczy konkretnego produktu leczniczego o nazwie handlowej Scenesse, zawierającego afamelanotyd w postaci implantu podskórnego. Jest on wytwarzany w standardzie farmaceutycznym, zarejestrowany w jednym wskazaniu i zakładany przez wyszkolonego lekarza, który następnie prowadzi nadzór dermatologiczny nad pacjentem. To zupełnie inna sytuacja niż samodzielne wstrzykiwanie proszku kupionego przez internet.
W praktyce klinicznej problem komplikuje jeszcze jedna rzecz. Produkty sprzedawane online pod nazwą melanotanu bywają dostępne w postaci wstrzyknięć, sprayów do nosa, kropli i kapsułek, a opis na opakowaniu nie musi odpowiadać zawartości. Lekarz oceniający pacjenta często nie wie więc, jaką substancję, w jakiej ilości i o jakiej czystości ten pacjent przyjął.
Jaki jest status regulacyjny tych substancji w USA i w Unii Europejskiej?
Afamelanotyd uzyskał pozwolenie na dopuszczenie do obrotu w Unii Europejskiej 22 grudnia 2014 roku, jako lek stosowany u pacjentów z erytropoetyczną protoporfirią (EPP), rzadką chorobą metaboliczną powodującą bolesną nietolerancję światła. Europejska Agencja Leków przyznała to pozwolenie w procedurze wyjątkowych okoliczności, co w praktyce oznacza, że pełne dane kliniczne nie były możliwe do zebrania z powodu rzadkości choroby, a podmiot odpowiedzialny został zobowiązany do dostarczania danych długoterminowych z unijnego rejestru pacjentów. Status leku sierocego nadano substancji 8 maja 2008 roku.
W Stanach Zjednoczonych FDA dopuściła afamelanotyd 8 października 2019 roku, u osób dorosłych z historią reakcji fototoksycznych w przebiegu erytropoetycznej protoporfirii, w celu zwiększenia czasu ekspozycji na światło bez bólu. Produkt może być podawany wyłącznie przez personel medyczny. Charakterystyka produktu wskazuje ciemnienie skóry jako efekt oczekiwany i zaleca pełną ocenę skóry całego ciała dwa razy w roku u leczonych pacjentów. To zalecenie jest istotne dla całej dyskusji o znamionach: nadzór dermatologiczny wpisano wprost w zarejestrowany sposób stosowania.
W badaniu rejestracyjnym, którego wyniki opisuje EMA, uczestniczyło 93 pacjentów obserwowanych przez sześć miesięcy. Osoby otrzymujące afamelanotyd spędziły średnio około 116 godzin w bezpośrednim świetle słonecznym bez wystąpienia bólu, wobec 61 godzin w grupie placebo. Te liczby dotyczą wyłącznie pacjentów z EPP i nie mają żadnego odniesienia do stosowania w celach kosmetycznych.
Melanotan 2 nie posiada pozwolenia na dopuszczenie do obrotu ani w Unii Europejskiej, ani w Stanach Zjednoczonych, ani w żadnej innej znanej jurysdykcji, w jakimkolwiek wskazaniu. Nie jest lekiem w rozumieniu prawa farmaceutycznego, nie jest kosmetykiem i nie jest suplementem diety. Oznacza to, że nie przeszedł oceny jakości, bezpieczeństwa i skuteczności, nie podlega nadzorowi nad działaniami niepożądanymi i nie ma zatwierdzonej charakterystyki produktu.
Z tego wynika praktyczny wniosek, który bywa pomijany w dyskusjach internetowych: rejestracja afamelanotydu w jednym wąskim wskazaniu nie przenosi się na melanotan 2. Są to różne cząsteczki, o różnej selektywności receptorowej, w różnych postaciach, wytwarzane w różnych warunkach i stosowane w zupełnie różnych kontekstach. Argument, że skoro jeden analog α-MSH został dopuszczony jako lek, to drugi musi być bezpieczny, nie ma podstaw farmakologicznych ani regulacyjnych.
Jakie działania niepożądane są zgłaszane najczęściej?
Dla afamelanotydu dysponujemy danymi z nadzoru prowadzonego w warunkach klinicznych. W długoterminowym badaniu obserwacyjnym Biolcati i współpracowników, obejmującym 115 pacjentów z erytropoetyczną protoporfirią leczonych w dwóch ośrodkach porfirii, w Rzymie i Zurychu, w okresie do ośmiu lat i z łączną liczbą 1023 wszczepionych implantów, jedyne działania niepożądane przypisane lekowi miały charakter łagodny, przy czym dominowały nudności. Około 23 procent pacjentów przerwało leczenie, najczęściej z powodów takich jak ciąża lub koszt terapii, a nie z powodu toksyczności. W innych pracach dotyczących tej populacji jako częste wymienia się ból głowy, zmęczenie i nudności.
Dla melanotanu 2 obraz jest jakościowo inny. Zbiór zgłaszanych objawów pochodzi z opisów przypadków, serii przypadków, zapytań do ośrodków informacji toksykologicznej, badań ankietowych wśród użytkowników oraz obserwacji dermatologów, którzy przyjmują takich pacjentów. Langan, Nie i Rhodes w przeglądzie opublikowanym w British Journal of Dermatology zwracali uwagę, że peptydy melanotropowe stosowane bez kontroli medycznej mogą ponadto utrudniać ocenę kliniczną zmian barwnikowych, co stanowi problem odrębny od samej toksyczności.
Objawy opisywane w kontekście melanotanu 2 można pogrupować następująco:
- Żołądkowo-jelitowe: nudności, wymioty, brak apetytu, dyskomfort w nadbrzuszu.
- Naczyniowe i ogólne: uderzenia gorąca, zaczerwienienie twarzy, zawroty głowy, ból głowy, zmęczenie, nadmierne ziewanie.
- Skórne: ciemnienie skóry, ciemnienie znamion i piegów, przebarwienia blizn i okolic brodawek sutkowych, przebarwienia paznokci, przebarwienia błony śluzowej jamy ustnej i dziąseł, reakcje w miejscu wstrzyknięcia.
- Seksualne: spontaniczne erekcje, wzrost libido, w pojedynczych doniesieniach przedłużony wzwód wymagający pomocy medycznej.
- Rzadkie zdarzenia ciężkie opisane kazuistycznie: zdarzenia naczyniowe i nerkowe, o czym piszemy w dalszej części.
Trzeba wyraźnie powiedzieć, czego ta lista nie jest. Nie jest tabelą częstości. Dane oparte na zgłoszeniach spontanicznych i opisach przypadków są jednocześnie obciążone niedoszacowaniem, bo większość łagodnych objawów nigdy nie trafia do publikacji, oraz zniekształceniem selekcyjnym, bo publikuje się przede wszystkim przypadki nietypowe i ciężkie. Oba efekty działają w przeciwnych kierunkach i nie znoszą się w przewidywalny sposób.
Nie jest też znany profil bezpieczeństwa przy stosowaniu długotrwałym i powtarzanym. Receptory melanokortynowe uczestniczą w regulacji ciśnienia tętniczego, metabolizmu energetycznego i procesów zapalnych, a konsekwencje ich wieloletniego, niemonitorowanego pobudzania u osób zdrowych nie zostały zbadane. Szersze tło dotyczące oceny bezpieczeństwa peptydów omawiamy w artykule czy peptydy są bezpieczne.
Co dzieje się ze skórą, znamionami i piegami?
Pobudzenie receptora MC1R przesuwa syntezę barwnika w melanocytach w stronę eumelaniny. Efekt nie jest jednak wybiórczy wobec skóry gładkiej. Dotyczy wszystkich komórek barwnikowych wrażliwych na ten bodziec, niezależnie od tego, gdzie się znajdują i czy tworzą zmianę łagodną. Dlatego ciemnienie opisywane przez osoby stosujące melanotan ma charakter uogólniony i obejmuje struktury, których użytkownik zwykle nie bierze pod uwagę.
W literaturze i w materiałach dla pacjentów przyjmujących zarejestrowany afamelanotyd konsekwentnie wymienia się ciemnienie skóry jako efekt oczekiwany i wprost przewidziany, a nie jako powikłanie. Jednocześnie właśnie dlatego charakterystyka produktu zaleca dwukrotną w ciągu roku ocenę skóry całego ciała. Logika tego zalecenia jest prosta: jeśli substancja zmienia wygląd wszystkich zmian barwnikowych, to naturalne sygnały ostrzegawcze dotyczące znamion stają się trudniejsze do odczytania, a nie łatwiejsze.
Odrębnym zjawiskiem opisanym w dermatologii są znamiona wysiewne (eruptive melanocytic naevi), czyli nagłe pojawienie się wielu nowych znamion w krótkim czasie. Cousen, Colver i Helbling opisali w 2009 roku w British Journal of Dermatology przypadek dziewiętnastoletniej kobiety, regularnie korzystającej z łóżka opalającego, u której doszło do wysiewu znamion melanocytowych po stosowaniu melanotanu 2. Podobne doniesienia opublikowano następnie w kilku krajach europejskich, w tym pierwsze przypadki szwedzkie. W bazie PubMed artykuł Cousen i współpracowników jest indeksowany między innymi pod hasłem przedmiotowym opisującym znamiona barwnikowe wywołane chemicznie.
Opisywano również przebarwienia w miejscach, które łatwo przeoczyć: paznokcie, blizny, okolice brodawek sutkowych oraz błona śluzowa jamy ustnej i dziąsła. Doniesienia dotyczące pigmentacji jamy ustnej po wielokrotnym samodzielnym wstrzykiwaniu melanotanu 2 zwracają uwagę, że w literaturze brakuje danych pozwalających przewidzieć, jak długo takie przebarwienia utrzymują się po zaprzestaniu przyjmowania substancji. To oznacza, że na pytanie o odwracalność nie ma dziś dobrze udokumentowanej odpowiedzi.
Konsekwencja praktyczna jest następująca. Ciemnienie znamienia u osoby stosującej melanotan nie jest sygnałem, który można samodzielnie zinterpretować jako nieszkodliwy, bo oczekiwany efekt farmakologiczny i wczesna zmiana nowotworowa mogą wyglądać podobnie dla nieprzeszkolonego oka. Opis widocznych zmian pigmentacyjnych i ich przebiegu w czasie znajduje się w artykule melanotan 2 przed i po, natomiast ocena każdej konkretnej zmiany należy do dermatologa.
Co opisy przypadków mówią o czerniaku, a czego nie dowodzą?
Najczęściej cytowanym doniesieniem jest opis przypadku Hjulera i Lorentzena opublikowany w czasopiśmie Dermatology w 2014 roku. Autorzy przedstawili dwudziestoletnią kobietę z fototypem II według Fitzpatricka, u której wycięto zmianę melanocytową i potwierdzono histopatologicznie czerniaka. Trzy miesiące przed zabiegiem pacjentka zakończyła trzy do czterech tygodni samodzielnych wstrzyknięć melanotanu 2, stosowanych w celu wzmocnienia opalenizny uzyskiwanej w łóżku opalającym. Autorzy zwracali uwagę, że melanotan 2 jest substancją niezarejestrowaną i niedostatecznie przebadaną, w związku z czym zakres i charakter jej działań niepożądanych pozostają nieznane, oraz apelowali o informowanie pacjentów z grupy ryzyka o tych zagrożeniach.
Opublikowano również inne doniesienia: przypadki czerniaka u osób stosujących analogi α-MSH, przypadki szybkiej transformacji istniejącego znamienia w ciągu kilku miesięcy od wstrzyknięć, a w 2025 roku opis czerniaka błony śluzowej jamy ustnej u młodej pacjentki, u którego autorzy rozważali możliwy związek ze stosowaniem melanotanu 2 w postaci sprayu do nosa. W pracach przeglądowych na temat ryzyka związanego z niekontrolowanym stosowaniem analogów α-MSH, takich jak przegląd Habbemy i współpracowników z 2017 roku, doniesienia te zbiera się razem jako sygnał wymagający dalszych badań.
Teraz część, której nie wolno pominąć. Opis przypadku nie dowodzi związku przyczynowego. Jest to najniższy poziom dowodu w hierarchii badań klinicznych i z założenia służy do zgłaszania hipotez, nie do ich potwierdzania. W tej konkretnej sytuacji ograniczenia są szczególnie poważne z kilku powodów:
- Zmienne zakłócające. Pacjenci opisywani w tych doniesieniach mieli zwykle kilka niezależnych czynników ryzyka czerniaka jednocześnie: fototyp I lub II, dużą liczbę znamion, regularne korzystanie z łóżek opalających, intensywną ekspozycję na słońce, a w części przypadków dodatni wywiad rodzinny. Łóżka opalające same są udowodnionym czynnikiem ryzyka czerniaka, a melanotan 2 jest zwykle stosowany właśnie razem z nimi, co w praktyce uniemożliwia rozdzielenie wpływu obu ekspozycji.
- Brak mianownika. Nie wiemy, ile osób stosuje te produkty, więc nie da się policzyć, czy liczba opisanych czerniaków jest wyższa od oczekiwanej w tej grupie wiekowej i o takim fototypie.
- Błąd wykrywania. Osoba, u której znamiona zmieniły wygląd po wstrzyknięciach, częściej zgłasza się do dermatologa i częściej ma wykonaną biopsję. Większa liczba rozpoznań nie musi więc oznaczać większej liczby zachorowań.
- Brak badań wyższego rzędu. Nie istnieją badania kohortowe ani rejestry oceniające ryzyko nowotworów skóry u osób stosujących melanotan 2 w sposób prospektywny.
Co zatem pozostaje? Hipoteza biologicznie spójna, lecz nierozstrzygnięta. Pobudzanie szlaku melanokortynowego wpływa na aktywność i proliferację melanocytów, więc pytanie o wpływ na zmiany melanocytowe jest uzasadnione naukowo. Jednocześnie dostępne dane nie pozwalają stwierdzić, że melanotan 2 wywołuje czerniaka, i nie pozwalają stwierdzić, że go nie wywołuje. Brak dowodu przyczynowości nie jest dowodem bezpieczeństwa, zwłaszcza gdy nie prowadzono badań, które mogłyby taki dowód dostarczyć.
Dlatego właściwym wnioskiem nie jest ani uspokojenie, ani alarm, lecz postawa czujności: niepewność co do ryzyka onkologicznego jest argumentem za regularną oceną dermatologiczną zmian barwnikowych, a nie za ich samodzielnym monitorowaniem.
Jakie efekty seksualne i ogólnoustrojowe opisano?
Melanotan 2 jest nieselektywnym agonistą receptorów melanokortynowych, a pobudzenie receptora MC4R w ośrodkowym układzie nerwowym wpływa na funkcje seksualne. Stąd jedno z najczęściej opisywanych zjawisk: spontaniczne erekcje u mężczyzn oraz wzrost pobudliwości seksualnej u obu płci, pojawiające się niezależnie od intencji osoby przyjmującej substancję. W pracach przeglądowych na temat farmakologii melanotanu 2 zwiększenie pigmentacji skóry i spontaniczny wzwód wymienia się wspólnie jako udokumentowane efekty działania u człowieka.
W pojedynczych doniesieniach opisywano przedłużony, bolesny wzwód wymagający interwencji medycznej. Jest to stan pilny w urologii, ponieważ przedłużające się niedokrwienie tkanek ciał jamistych może prowadzić do trwałych następstw. Z perspektywy osoby, która przyjęła nieznaną ilość nieokreślonej substancji, problemem dodatkowym jest to, że zespół medyczny nie ma dostępu do charakterystyki produktu ani do danych o farmakokinetyce, które pomogłyby przewidzieć czas trwania efektu.
Opisano również zdarzenia ciężkie dotyczące innych narządów. Peters, Hadimeri, Wahlberg i Afghahi opublikowali w CEN Case Reports w 2020 roku przypadek czterdziestopięcioletniego mężczyzny przyjętego z bólem brzucha i wymiotami, u którego badania obrazowe wykazały zawał nerki, a stosowanie melanotanu 2 uznano za prawdopodobny czynnik przyczyniający się. Autorzy przeanalizowali dwadzieścia prac dotyczących peptydów melanotropowych i patologii nerek oraz zaproponowali dwa możliwe mechanizmy: działanie prozakrzepowe oraz bezpośrednią toksyczność wobec tkanki nerkowej. Sami wskazali istotne ograniczenie: stężenia melanotanu 2 nie zmierzono przy przyjęciu, więc ekspozycja nie została potwierdzona laboratoryjnie. Odnotowali także, że do szwedzkiego ośrodka informacji toksykologicznej nie zgłoszono wcześniej przypadku zawału nerki wywołanego melanotanem 2.
Organy nadzoru farmaceutycznego w swoich komunikatach wymieniają ponadto takie potencjalne następstwa, jak niewydolność nerek, zaburzenia funkcji wątroby i rabdomioliza, przy czym są to ostrzeżenia oparte na zgłoszeniach i rozważaniach mechanistycznych, a nie wyniki badań epidemiologicznych.
Do ryzyka farmakologicznego dochodzi ryzyko związane z samą drogą podania. Samodzielne wstrzyknięcia poza warunkami medycznymi niosą zagrożenie zakażenia miejscowego i ogólnego, a wspólne używanie igieł wiąże się z przenoszeniem wirusów krwiopochodnych, na co wprost zwracała uwagę brytyjska agencja regulacyjna. Ten rodzaj szkody nie zależy w ogóle od właściwości cząsteczki.
Jakie ostrzeżenia wydały organy nadzoru nad lekami?
Brytyjska MHRA (Medicines and Healthcare products Regulatory Agency) wielokrotnie publikowała komunikaty odradzające stosowanie melanotanu. Agencja wskazywała, że produkty te nie zostały przebadane pod kątem bezpieczeństwa, jakości ani skuteczności, w związku z czym ich działania niepożądane są nieznane i mogą być poważne. MHRA podkreślała również dwa dodatkowe zagrożenia dla zdrowia publicznego: możliwą obecność zanieczyszczeń w produktach oraz ryzyko przeniesienia wirusów krwiopochodnych w związku z używaniem wspólnych igieł. W komunikacie z 2013 roku agencja informowała o zamknięciu 72 stron internetowych oferujących melanotan klientom w Wielkiej Brytanii w okresie trzech miesięcy. W brytyjskim porządku prawnym sprzedaż tych produktów jest nielegalna, natomiast samo ich używanie nie jest penalizowane.
Australijska TGA (Therapeutic Goods Administration) ostrzega konsumentów przed produktami do opalania zawierającymi melanotan 2. Agencja wskazuje, że melanotan 2 jest w Australii substancją dostępną wyłącznie na receptę, nie jest zatwierdzony do stosowania jako środek opalający i że żaden produkt z melanotanem 2 nie znajduje się w Australijskim Rejestrze Produktów Terapeutycznych. Dostarczanie produktów do opalania zawierających melanotan bez recepty lekarskiej jest niezgodne z prawem niezależnie od postaci produktu, czyli dotyczy zarówno sprayów, tabletek i wstrzyknięć, jak i kremów. TGA prowadziła także działania egzekucyjne, w tym wystawienie 27 zawiadomień o naruszeniu osobie podejrzanej o dostarczanie melanotanu 2, oraz współpracę z platformami cyfrowymi w sprawie bezprawnej promocji tych produktów.
W Stanach Zjednoczonych FDA podjęła działania przeciwko internetowej sprzedaży melanotanu 2 już w 2007 roku, kierując pismo ostrzegawcze do firmy oferującej ten produkt. Agencja uznała sprzedaż za niezgodną z prawem, ponieważ substancja nie miała zatwierdzonego wniosku o dopuszczenie do obrotu, a formułowane w materiałach marketingowych twierdzenia o ochronie przed nowotworami skóry mogą być stosowane wyłącznie wobec leków. FDA zaleciła wówczas konsumentom zaprzestanie stosowania produktu. Melanotan 2 pozostaje substancją niedopuszczoną do obrotu w żadnym wskazaniu.
Warto zauważyć, że ostrzeżenia regulatorów mają zbieżną strukturę argumentacji i nie opierają się na twierdzeniu, że substancja z pewnością wywołuje konkretną szkodę. Opierają się na stwierdzeniu, że profil bezpieczeństwa nie został ustalony, a produkt jest podawany pozajelitowo, bez nadzoru medycznego, w populacji młodych osób zdrowych, często równolegle z ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe. To wystarczający powód do ostrzeżenia w kategoriach zdrowia publicznego.
Odrębny wątek dotyczy promocji. Opublikowane w 2024 roku analizy marketingu melanotanu w mediach społecznościowych pokazują, że produkt funkcjonuje tam pod nazwą potoczną i w narracji estetycznej, bez informacji o statusie regulacyjnym i bez wzmianki o zgłaszanych działaniach niepożądanych. Rozbieżność między tym przekazem a stanowiskiem agencji leków jest jednym z powodów, dla których informacja o bezpieczeństwie bywa dla odbiorcy trudno dostępna.
Co wiadomo o jakości produktów z rynku nieformalnego?
Pytanie o działania niepożądane cząsteczki ma sens tylko wtedy, gdy wiadomo, co faktycznie znajduje się w ampułce. W przypadku produktów kupowanych przez internet ta wiedza bywa iluzoryczna. Breindahl i współpracownicy opublikowali w czasopiśmie Drug Testing and Analysis analizę ampułek z melanotanem 2 zakupionych w trzech sklepach internetowych, wykonaną metodami LC-UV-MS/MS. Tożsamość substancji potwierdzano na podstawie czasu retencji i stosunków jonów fragmentacyjnych, a zawartość oznaczano ilościowo techniką LC-UV.
Wyniki były jednoznaczne w dwóch punktach. Po pierwsze, ampułki zawierały mniej melanotanu 2 niż deklarowane w ofercie 10 mg. Po drugie, w części próbek wykryto niezidentyfikowane zanieczyszczenia. Autorzy nie byli w stanie określić, czym są te zanieczyszczenia ani jakie mogą mieć znaczenie biologiczne, co samo w sobie jest informacją istotną dla oceny ryzyka.
Konsekwencje są dwojakie. Z jednej strony rozbieżność między zawartością deklarowaną a rzeczywistą oznacza, że osoba przyjmująca produkt nie wie, jaką ilość substancji faktycznie wprowadza do organizmu, a różne partie mogą różnić się między sobą. Z drugiej strony obecność nieznanych substancji towarzyszących oznacza, że części obserwowanych objawów nie można w ogóle przypisać melanotanowi: mogą wynikać z zanieczyszczeń procesu syntezy, produktów rozkładu albo składników dodanych w nieznanym celu.
Do tego dochodzą kwestie jałowości i warunków przechowywania. Produkty niewytwarzane zgodnie z zasadami dobrej praktyki wytwarzania nie podlegają kontroli obciążenia mikrobiologicznego, zawartości endotoksyn ani stabilności w czasie, a łańcuch dostaw w sprzedaży internetowej zwykle nie zapewnia kontrolowanej temperatury. Organy nadzoru, w tym TGA, potwierdzały tożsamość substancji w zabezpieczonych produktach badaniami laboratoryjnymi, co pokazuje, że kontrola jakości na tym rynku odbywa się post factum, po stronie organów kontrolnych, a nie po stronie wytwórcy.
Z punktu widzenia tego artykułu wniosek jest metodologiczny: profil działań niepożądanych melanotanu 2 obserwowany w praktyce jest profilem produktów o nieznanym składzie, podawanych w nieznanych ilościach. To jeszcze jedna przyczyna, dla której danych tych nie da się przedstawić w formie wiarygodnych częstości.
Kiedy zmiana znamienia wymaga oceny dermatologicznej?
Zasada ogólna w dermatologii onkologicznej jest niezależna od melanotanu: każda nowa zmiana barwnikowa u osoby dorosłej oraz każda zmiana wyglądu zmiany istniejącej wymaga oceny lekarskiej. Pomocna jest reguła ABCDE, czyli asymetria, nieregularne brzegi, niejednorodny kolor, średnica powyżej około 6 mm oraz ewolucja, czyli zmiana w czasie. Objawy takie jak krwawienie, sączenie, swędzenie, bolesność, owrzodzenie lub szybki wzrost powinny skutkować wizytą bez odkładania.
W kontekście stosowania analogów α-MSH dochodzą dwa elementy dodatkowe. Pierwszy to poszerzony zakres obserwacji: opisywano przebarwienia nie tylko skóry, lecz także paznokci oraz błony śluzowej jamy ustnej i dziąseł, a czerniak może rozwijać się również w lokalizacjach pozaskórnych. Drugi to utrudniona interpretacja: skoro substancja powoduje uogólnione ciemnienie wszystkich zmian melanocytowych, to porównanie dzisiejszego wyglądu znamienia z tym, co pacjent pamięta, przestaje być wiarygodnym kryterium.
Praktyczna rekomendacja, która wynika z tych obserwacji, jest prosta i mieści się w jednym zdaniu: przy jakiejkolwiek zmianie znamienia u osoby stosującej lub stosującej wcześniej melanotan wskazana jest konsultacja dermatologiczna, a lekarzowi należy powiedzieć o tej ekspozycji. Ta informacja ma znaczenie kliniczne, ponieważ wpływa na interpretację obrazu dermoskopowego i na decyzję o dalszym postępowaniu. Przemilczenie jej utrudnia pracę lekarza i działa na niekorzyść pacjenta.
Warto też odnieść się do rozpowszechnionego błędnego przekonania. Pigmentacja uzyskana poprzez pobudzanie szlaku melanokortynowego nie jest równoważna skutecznej ochronie przeciwsłonecznej i nie zwalnia z fotoprotekcji. W doniesieniach klinicznych osoby stosujące melanotan 2 najczęściej łączyły go z opalaniem w solarium lub na słońcu, czyli zwiększały, a nie zmniejszały, swoją całkowitą ekspozycję na promieniowanie ultrafioletowe. Jedyną sytuacją, w której fotoprotekcyjne działanie analogu α-MSH zostało udokumentowane w badaniach rejestracyjnych, jest stosowanie afamelanotydu u pacjentów z erytropoetyczną protoporfirią, pod nadzorem lekarza, z zaplanowaną oceną skóry dwa razy w roku.
Zastrzeżenie medyczne. Ten materiał ma charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Nie zawiera i celowo nie podaje żadnych zaleceń praktycznych dotyczących przyjmowania opisywanych substancji. Melanotan 2 nie jest dopuszczony do stosowania u ludzi, a jego status prawny różni się między krajami. Nie stanowi to porady medycznej ani nie zastępuje konsultacji z lekarzem. W przypadku jakichkolwiek objawów, wątpliwości lub zmian w obrębie skóry należy skontaktować się z lekarzem lub dermatologiem. Dodatkowy kontekst dotyczący oceny bezpieczeństwa tej klasy związków znajduje się w artykule czy peptydy są bezpieczne, a informacje o samej substancji w przewodniku po melanotanie 2.
Często zadawane pytania
Czy melanotan 2 jest dopuszczony do stosowania u ludzi?
Czy melanotan powoduje czerniaka?
Dlaczego po melanotanie ciemnieją znamiona i piegi?
Czy afamelanotyd to to samo co melanotan 2?
Jakie objawy ze strony przewodu pokarmowego są najczęściej zgłaszane?
Czy opisano ciężkie zdarzenia narządowe związane z melanotanem 2?
Czy spray do nosa jest bezpieczniejszy niż wstrzyknięcia?
Co zrobić, jeśli znamię zmieniło wygląd po stosowaniu melanotanu?
Polecane produkty
Peptydy badawcze wybrane ze względu na jakość i czystość:
GHK-Cu
Peptyd anti-aging
GHK-Cu Pen
Napełniony pen GHK-Cu
GLOW-UP Ritual
Zestaw 3 penów: Glow, NAD+, GHK-Cu
Sprawdź swoją wiedzę
Szybki quiz · 6 pytań
Źródła
- Hjuler KF, Lorentzen HF (2014). Melanoma associated with the use of melanotan-II. Dermatology. (PubMed)
- Cousen P, Colver G, Helbling I (2009). Eruptive melanocytic naevi following melanotan injection. British Journal of Dermatology. (PubMed)
- Langan EA, Nie Z, Rhodes LE (2010). Melanotropic peptides: more than just 'Barbie drugs' and 'sun-tan jabs'?. British Journal of Dermatology. (PubMed)
- Peters B, Hadimeri H, Wahlberg R, Afghahi H (2020). Melanotan II: a possible cause of renal infarction: review of the literature and case report. CEN Case Reports. (PubMed)
- Breindahl T, Evans-Brown M, Hindersson P, McVeigh J, Bellis M, Stensballe A, Kimergård A (2015). Identification and characterization by LC-UV-MS/MS of melanotan II skin-tanning products sold illegally on the Internet. Drug Testing and Analysis. (PubMed)
- Biolcati G, Marchesini E, Sorge F, Barbieri L, Schneider-Yin X, Minder EI (2015). Long-term observational study of afamelanotide in 115 patients with erythropoietic protoporphyria. British Journal of Dermatology. (PubMed)
- Habbema L, Halk AB, Neumann M, Bergman W (2017). Risks of unregulated use of alpha-melanocyte-stimulating hormone analogues: a review. International Journal of Dermatology.
- European Medicines Agency (2014). Scenesse (afamelanotide): European public assessment report, pozwolenie na dopuszczenie do obrotu z 22 grudnia 2014 roku, wydane w wyjątkowych okolicznościach. EMA, EPAR. (ema.europa.eu)
- U.S. Food and Drug Administration (2019). FDA approves first treatment to increase pain-free light exposure in patients with a rare disorder (afamelanotide, Scenesse), 8 października 2019 roku. FDA News Release.
- Therapeutic Goods Administration (Australia) (2026). Individual issued 27 infringement notices for allegedly supplying Melanotan II, komunikat o statusie melanotanu 2 jako substancji wyłącznie na receptę i nieobecnej w ARTG. TGA, media release. (tga.gov.au)
- Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (UK) (2013). Ostrzeżenia MHRA dotyczące nielicencjonowanych produktów melanotan, w tym nieznanego profilu bezpieczeństwa, zanieczyszczeń oraz ryzyka przeniesienia wirusów krwiopochodnych. MHRA, komunikaty prasowe.